تکنیک ۶ کلاه تفکر: راهنمای عملی برای جلسات، تصمیم‌گیری و پرورش ایده‌ها در سازمان

تکنیک «۶ کلاه تفکر» (Edward de Bono) یک چارچوب ساده و در عین حال قدرتمند برای نظم‌دادن به فکر کردن است؛
به‌جای این‌که همه هم‌زمان احساساتی، منطقی، منتقد و خوش‌بین باشند و جلسه به آشفتگی برسد، در هر لحظه فقط یک «سبک فکر کردن» فعال می‌شود.

این مقاله ۶ کلاه تفکر را به‌شکلی کاملاً عملی، با مثال و قالب اجرای جلسه در سازمان‌ها معرفی می‌کند تا بتوانی از آن در جلسات ایده‌پردازی، تصمیم‌گیری، حل مسئله و حتی کوچینگ فردی استفاده کنی؛ در پیوند با مقالات مربوط به
«جلسات ایده‌پردازی حرفه‌ای»، «مدیریت تعارض‌های خلاق» و «گفت‌وگوی سازنده برای پرورش ایده‌ها». 

۱. ۶ کلاه تفکر چیست و چرا به درد سازمان‌ها می‌خورد؟

ادوارد دوبونو معتقد بود مغز ما می‌تواند در «جهت‌های فکری» مختلف کار کند و اگر این جهت‌ها را از هم جدا کنیم، هم تعارض‌ها کمتر می‌شوند و هم کیفیت تصمیم‌گیری بالا می‌رود. 

در تکنیک ۶ کلاه تفکر، هر کلاه یک نوع فکر کردن را نمایندگی می‌کند:
سفید (اطلاعات)،
قرمز (احساس و شهود)،
سیاه (خطر و ریسک)،
زرد (مزایا و فرصت‌ها)،
سبز (ایده‌های خلاق)
و آبی (مدیریت فرایند). 
در جلسه، همه‌ی افراد در یک زمان «همان کلاه» را به‌صورت استعاری بر سر می‌گذارند؛ یعنی به‌طور موازی از یک زاویه فکر می‌کنند.

استفاده از ۶ کلاه تفکر می‌تواند:

• جلسات تصمیم‌گیری را منظم‌تر و کوتاه‌تر کند.
• صدای افراد ساکت‌تر را هم وارد بحث کند، چون چارچوب روشن است.
• از غلبه‌ی بدبینی یا خوش‌بینی افراطی جلوگیری کند.

۲. معرفی ۶ کلاه: رنگ‌ها و نقش‌ها

هر کلاه یک نقش مشخص دارد و خوب است در ابتدای کار، یک پوستر یا اسلاید ساده با توضیح هر کلاه در دسترس تیم باشد. 

• کلاه سفید – اطلاعات: چه داده‌ها، آمار، مشاهدات یا دانسته‌هایی داریم؟ چه چیزهایی را نمی‌دانیم و باید جمع‌آوری کنیم؟
• کلاه قرمز – احساس و شهود: در مورد این موضوع چه احساسی دارم؟ شهودم چه می‌گوید؟ این‌جا دلیل‌تراشی نمی‌کنیم؛ فقط احساس را بیان می‌کنیم. 
• کلاه سیاه – خطر و ریسک: چه چیزی ممکن است خراب شود؟ نقاط ضعف، ریسک‌ها، خطاهای احتمالی و شکست‌ها کجاست؟ 
• کلاه زرد – مزایا و فرصت‌ها: چه چیز این ایده خوب است؟ چه مزایایی دارد؟ چه فرصت‌هایی ایجاد می‌کند؟ 
• کلاه سبز – خلاقیت و جایگزین‌ها: چه راه‌حل‌ها و ایده‌های دیگری می‌توانیم امتحان کنیم؟ چطور می‌توانیم بهترش کنیم؟
• کلاه آبی – مدیریت فرایند: هدف جلسه چیست؟ ترتیب کلاه‌ها چگونه است؟ چه زمانی جمع‌بندی می‌کنیم؟ این همان نقش تسهیل‌گر است.

پیشنهاد این است که در سازمان، یک زبان مشترک بسازی؛ مثلاً در جلسات بگویی «الان همه کلاه سیاه» یا «بیایید به مدت ۵ دقیقه کلاه سبز باشیم» تا همه بدانند در آن لحظه چه نوع حرف‌هایی از آن‌ها انتظار می‌رود. 

۳. گام‌به‌گام اجرای ۶ کلاه تفکر در یک جلسه ۶۰ دقیقه‌ای

برای این‌که تکنیک از حالت تئوری خارج شود، یک قالب ساده برای جلسه معرفی می‌شود که می‌توانی آن را در جلسات ایده‌پردازی یا تصمیم‌گیری مهم به‌کار بگیری.

نمونه دستورجلسه (موضوع: مثلا «آیا کارگاه جدید خلاقیت را در سازمان اجرا کنیم یا نه؟»):

• ۵ دقیقه – کلاه آبی: تعریف مسئله، هدف جلسه، زمان و قوانین (تسهیل‌گر).
• ۱۰ دقیقه – کلاه سفید: مرور اطلاعات، داده‌ها، تجربه‌های قبلی، هزینه‌ها، محدودیت‌ها، فرصت‌ها.
• ۵ دقیقه – کلاه قرمز: هر نفر به‌اختصار احساس و شهود خود را می‌گوید (بدون توضیح و دفاع). 
• ۱۰ دقیقه – کلاه زرد: مزایا، فرصت‌ها، پیامدهای مثبت اجرای کارگاه را فهرست می‌کنید. 
• ۱۰ دقیقه – کلاه سیاه: ریسک‌ها، خطرها، موانع و نقاط تردید را فهرست می‌کنید. 
• ۱۵ دقیقه – کلاه سبز: با توجه به آنچه تا این‌جا گفته شده، ایده‌های جایگزین، نسخه‌های بهبود‌یافته و راه‌حل‌های خلاق را تولید می‌کنید. 
• ۵ دقیقه – کلاه آبی (جمع‌بندی): تصمیم موقت، گام بعدی، مسئول‌ها و زمان پیگیری.

می‌توانی زمان‌ها و ترتیب کلاه‌ها را باتوجه‌به حساسیت موضوع تغییر بدهی، اما بهتر است همیشه با کلاه آبی شروع و با کلاه آبی تمام کنی؛ چون مدیریت فرایند، مسئولیت این کلاه است. 

۴. نکات مهم برای تسهیل‌گر: چطور جلسه را از آشفتگی نجات دهیم؟

نقش تسهیل‌گر در ۶ کلاه تفکر، همان کلاه آبی است؛ کسی که هم مراقب زمان است، هم ترتیب کلاه‌ها را مشخص می‌کند و هم اجازه نمی‌دهد بحث از مرزهای هر کلاه خارج شود. 

چند نکته عملی برای تسهیل‌گر:

• قبل از جلسه، هدف، موضوع، شرکت‌کنندگان، زمان و ترتیب کلاه‌ها را مشخص کن و در دعوت‌نامه بنویس.
• در ابتدای جلسه، خیلی کوتاه کلاه‌ها و قوانین را توضیح بده (مثلاً در یک اسلاید یا پوستر روی دیوار).
• اگر در زمان کلاه زرد، کسی شروع به نقد کرد، به‌نرمی یادآوری کن: «نقدها را در زمان کلاه سیاه نگه می‌داریم.»
• در پایان، خلاصه‌ای از نکات هر کلاه را روی تخته یا برد دیجیتال داشته باش تا تصمیم‌گیری بر اساس تصویر کامل انجام شود.

۵. نمونه‌ی استفاده از ۶ کلاه در ایده‌پردازی خلاق

فرض کن در جلسه‌ی ایده‌پردازی برای طراحی یک «برنامه داخلی برای تقویت خلاقیت کارکنان» هستید؛
استفاده از ۶ کلاه می‌تواند کیفیت گفتگو و ایده‌ها را بالا ببرد. 

یک سناریوی ساده:

• کلاه سفید: چه برنامه‌های مشابهی در گذشته اجرا کرده‌ایم؟ چه بودجه‌ای داریم؟ تجربه‌ی سازمان‌های دیگر چیست؟
• کلاه قرمز: تیم در مورد موضوع «برنامه‌ی خلاقیت» چه احساسی دارد؟ هیجان‌زده، خسته، بدبین، امیدوار؟ 
• کلاه زرد: اگر این برنامه خوب اجرا شود، چه نتایج مثبتی دارد (بهبود انگیزه، ایده‌های نو، برندسازی داخلی)؟ 
• کلاه سیاه: چه خطرهایی هست (عدم مشارکت، وقت‌گرفتن از کارهای اصلی، هزینه بدون نتیجه)؟ 
• کلاه سبز: چه شکل‌های خلاقانه‌ای برای طراحی برنامه وجود دارد (بازی‌سازی، چالش‌های ماهانه، ترکیب آموزش و پروژه‌های واقعی و…؟). 
• کلاه آبی: بر اساس همه‌ی این‌ها، چه تصمیمی می‌گیریم و گام بعدی چیست؟ 

این سناریو را می‌توانی به‌سادگی در کارگاه‌های داخلی، جلسات استراتژی و حتی جلسات کوچینگ فردی برای مدیران استفاده کنی تا گفت‌وگو از «بحث‌های پراکنده» به «تفکر منظم» تبدیل شود. 

۶. خطاهای رایج و دام‌هایی که باید از آن‌ها پرهیز کرد

مثل هر ابزار دیگری، ۶ کلاه تفکر هم اگر درست استفاده نشود، می‌تواند به یک «بازی نمادین» بی‌فایده تبدیل شود؛
مهم این است که معنای پشت هر کلاه جدی گرفته شود. 

چند دام رایج:

• گیرکردن در کلاه سیاه و طولانی‌کردن نقدها، بدون فرصت دادن به کلاه سبز برای پیشنهاد راه‌حل‌های جایگزین. 
• نادیده گرفتن کلاه قرمز و احساسات؛
  در حالی‌که احساس‌های حل‌نشده بعدها در قالب مقاومت پنهان برمی‌گردند. 
• استفاده از ۶ کلاه به‌صورت «نمایشی»؛ یعنی فقط گفتن نام کلاه‌ها بدون تغییر واقعی در نوع پرسش‌ها و نوع گوش‌دادن. 
• تلفیق‌کردن چند کلاه در یک زمان؛ مثلاً هم‌زمان از افراد می‌خواهیم ایده‌ی خلاق بدهند و همان لحظه هم نقدش کنند.

۷. پیوند ۶ کلاه تفکر با فرهنگ خلاقیت و گفت‌وگوی سازنده

۶ کلاه تفکر فقط یک تکنیک جلسه نیست؛ اگر به‌طور مستمر استفاده شود، «زبان مشترکی» برای تفکر جمعی می‌سازد و به فرهنگ خلاقیت و گفت‌وگوی سازنده کمک می‌کند.

در ترکیب با سایر ابزارهای این مجموعه:

• می‌توانی از ۶ کلاه در کنار «جلسات ایده‌پردازی حرفه‌ای» استفاده کنی تا مرحله‌ی انتخاب و تصمیم‌گیری درباره‌ی ایده‌ها ساختارمندتر شود. 
• در «مدیریت تعارض‌های خلاق»، ۶ کلاه کمک می‌کند تعارض‌ها را به‌صورت منظم و بدون حمله‌ی شخصی بررسی کنید؛ مثلاً مدتی همگی کلاه سیاه، بعد همگی کلاه سبز. 
• در «گفت‌وگوی سازنده برای پرورش ایده‌ها»، این تکنیک باعث می‌شود نقدها در زمان و جای درست خود بیان شوند، نه به‌صورت ناگهانی و مخرب.

منابع پیشنهادی برای مطالعه‌ی بیشتر (انگلیسی)

• Six Thinking Hats – MindTools [web:254]
• The Six Thinking Hats Method: How to Use It for Effective Brainstorming – MindManager [web:253]
• How to Use the Six Thinking Hats in Meetings Effectively – Corexta [web:257]
• Six Thinking Hats: Use Parallel Thinking to Tackle Tough Problems – Atlassian [web:259