تفویض اختیار، رهبری تفویضی و رهبری مشارکتی؛ پیامدهای رفتاری و روانشناختی بر کارکنان
در ادبیات رهبری معاصر، تفویض اختیار دیگر فقط یک مهارت مدیریتی نیست، بلکه در قالب سبکهای مختلف رهبری مانند رهبری تفویضی، توانمندساز و مشارکتی/اشتراکی بازتعریف شده است؛ هرکدام از این سبکها پیامدهای متفاوتی برای انگیزش، تعهد و رفتار کارکنان دارند.
درک تفاوت میان «تفویض بهعنوان واگذاری کار»، «توانمندسازی بهعنوان ایجاد ظرفیت تصمیمگیری» و «رهبری مشارکتی/اشتراکی بهعنوان توزیع رهبری بین اعضا» برای طراحی مداخلات توسعه رهبری و سیستم تفویض در سازمانها حیاتی است.
تفویض اختیار؛ نقطه شروع، نه پایان
در سادهترین تعریف، تفویض اختیار به معنای واگذاری انجام برخی وظایف و بخشی از اختیارات تصمیمگیری از رهبر به عضو تیم است؛ در این سطح، تمرکز بیشتر بر «چه کاری» است که واگذار میشود و کمتر به «چگونه و در چه چارچوبی تصمیم گرفته میشود» توجه میشود.
این نوع تفویض اگر بدون انتقال شفاف مسئولیت، اختیار، اطلاعات و حمایت انجام شود، میتواند به تجربه «بار اضافه» برای کارکنان منجر شود، در حالیکه همچنان کنترل واقعی در دست رهبر باقی میماند و بنابراین انگیزش و اعتماد بهخوبی شکل نمیگیرد.
مقاله «تفویض اختیار در رهبری معاصر» به بعد مهارتی و رفتاری تفویض و رابطه آن با توانمندسازی و اعتماد میپردازد و میتواند مکمل این بحث باشد.
رهبری تفویضی (Delegative Leadership)؛ فرصت یا ریسک؟
رهبری تفویضی به سبکی اشاره دارد که در آن رهبر بخش قابلتوجهی از تصمیمها و مسئولیتها را به اعضای تیم میسپارد و خود تا حد زیادی از تصمیمگیری روزمره کنار میکشد؛ در ظاهر این سبک میتواند آزادی عمل زیادی ایجاد کند.
اما زمانی که این سبک بدون چارچوب روشن اهداف، ارزشها، معیارهای تصمیمگیری و سازوکارهای بازخورد و هماهنگی اجرا شود، خطر «خلأ رهبری» ایجاد میشود؛ اعضای تیم ممکن است با ابهام، تعارض در اولویتها و کاهش احساس حمایت مواجه شوند.
رهبری تفویضی زمانی اثربخش است که اعضای تیم دارای بلوغ حرفهای، مهارت و انگیزش بالایی باشند و سیستم تصمیمگیری سازمان (از جمله تفویض ساختاری) از این سبک حمایت کند؛ در غیر این صورت، این سبک میتواند به افت عملکرد و افزایش استرس منجر شود.
رهبری توانمندساز (Empowering Leadership)
رهبری توانمندساز یک گام فراتر از تفویض ساده میرود؛ در این سبک، رهبر علاوهبر واگذاری وظایف، به دنبال توسعه احساس شایستگی، خودمختاری، معنیداری و تأثیرگذاری در کارکنان است و بهطور فعال آنها را برای تصمیمگیری و حل مسئله مجهز میکند.
پژوهشها نشان میدهد رهبری توانمندساز، معمولاً با افزایش انگیزش درونی، رضایت شغلی، رفتارهای شهروندی سازمانی و عملکرد فردی و تیمی همراه است؛ این سبک با تشویق به مشارکت در تصمیمگیری، تسهیم اطلاعات و بازخورد سازنده، زیرساخت روانشناختی لازم برای تفویض پایدار را ایجاد میکند.
تفاوت کلیدی این سبک با رهبری تفویضی این است که رهبر توانمندساز «غایب» نمیشود، بلکه نقش خود را از «تصمیمگیرنده اصلی» به «تسهیلگر تصمیم» و «کوچ توسعه» تغییر میدهد.
رهبری مشارکتی و رهبری اشتراکی (Shared Leadership)
رهبری مشارکتی زمانی رخ میدهد که رهبر بهطور سیستماتیک افراد را در فرآیندهای تصمیمگیری درگیر میکند؛ این مشارکت میتواند از مشاوره و گفتوگو تا تصمیمگیری مشترک در سطح تیم گسترش یابد.
یک گام جلوتر، رهبری اشتراکی است که در آن «رهبری» نه فقط در رأس ساختار، بلکه در بین اعضای تیم توزیع میشود؛ افراد در حوزههای تخصصی خود نقش رهبری ایفا میکنند و نقشهای رهبری بسته به پروژه، موقعیت و نیاز تیم، جابهجا میشود.
شواهد پژوهشی نشان میدهد در تیمهایی با سطح بالاتر رهبری اشتراکی، معمولاً عملکرد تیمی، نوآوری و احساس مالکیت جمعی نسبت به اهداف بالاتر است، بهخصوص در تیمهای مجازی، چابک و دانشبنیان.
از تفویض تا رهبری اشتراکی؛ یک پیوستار
میتوان سبکهای مختلف رهبری را روی یک پیوستار تصور کرد: در یک انتها، تفویض وظیفهمحور قرار دارد که در آن وظیفه و بخشی از اختیار به فرد سپرده میشود اما رهبری و جهتگیری کلان در سطح مدیر باقی میماند.
در میانه، رهبری توانمندساز قرار دارد که در آن علاوهبر تفویض، ظرفیت تصمیمگیری، اعتماد و خودرهبری در افراد تقویت میشود؛ در انتهای دیگر، رهبری اشتراکی است که در آن خود «رهبری» نیز میان افراد توزیع میشود و تیم بهعنوان یک سیستم خودگردان عمل میکند.
پیامدهای روانشناختی هر سبک برای کارکنان
در سبک تفویضی بدون حمایت، کارکنان ممکن است آزادی عمل کوتاهمدتی را تجربه کنند، اما در بلندمدت با احساس تنها ماندن، ابهام نقش و نبود مسیر توسعه مواجه شوند؛ در این حالت، تعهد و اعتماد به رهبر در معرض آسیب است.
در رهبری توانمندساز، افراد احساس میکنند دیده میشوند، نظرشان اهمیت دارد و فرصت رشد واقعی دارند؛ این تجربه، سرمایه روانشناختی و انگیزش درونی را تقویت میکند و احتمال بروز رفتارهای شهروندی سازمانی را بالا میبرد.
در رهبری اشتراکی، احساس مالکیت جمعی، هویت تیمی و خودکارآمدی گروهی (Collective Efficacy) افزایش مییابد و این موضوع به بهبود کیفیت همکاری، حل مسئله و پایداری عملکرد در شرایط عدمقطعیت کمک میکند.
بستر ساختاری و فرهنگی مورد نیاز
هیچکدام از این سبکها در خلأ اجرا نمیشود؛ برای مثال، رهبری اشتراکی در ساختارهای بسیار سلسلهمراتبی و فرهنگهای کنترلمحور، شانس کمی برای دوام دارد، حتی اگر رهبر فردی نیت مثبت و مهارتهای لازم را داشته باشد.
در مقابل، فرهنگهای یادگیرنده، مبتنی بر اعتماد و اشتراک دانش، و ساختارهای منعطف و شبکهای، بستر مناسبی برای رهبری توانمندساز و اشتراکی فراهم میکنند؛ در چنین زمینهای، تفویض بهجای آنکه تهدید دیده شود، بهعنوان فرصت رشد پذیرفته میشود.
مقاله «فرهنگ سازمانی و عملکرد» نشان میدهد چگونه فرهنگ میتواند اثر سبکهای مختلف رهبری را تشدید یا تضعیف کند.
رهبری تفویضی، توانمندساز و اشتراکی در کار ترکیبی
در محیطهای کار ترکیبی و مجازی، سبکهای رهبری که بر کنترل مستقیم و حضور فیزیکی تکیه دارند، کارآیی خود را از دست میدهند؛ در این فضا، رهبری تفویضی، توانمندساز و اشتراکی اهمیت بیشتری پیدا میکند، اما نیازمند بازتعریف در بستر دیجیتال است.
بهعنوان مثال، رهبری اشتراکی در تیمهای مجازی، مستلزم شفافیت نقشها، کانالهای ارتباطی مؤثر، اعتماد بالا و مهارتهای خودرهبری در اعضاست؛ در غیر این صورت، احتمال سوءتفاهم، سکوت و گسست همکاری افزایش مییابد.
مقاله «تفویض اختیار در عصر کار ترکیبی» به این چالشها و الزامات رفتاری در مدلهای جدید کار میپردازد.
پیوند با سیستم تفویض و طراحی سازمان
سبکهای رهبری تفویضی، توانمندساز و اشتراکی زمانی میتوانند بهصورت پایدار و مؤثر اجرا شوند که با سیستم تفویض و طراحی سازمان همسو باشند؛ یعنی حقوق تصمیمگیری، ساختار، فرآیندها و سیستمهای منابع انسانی، پیام متناقض به رهبران و کارکنان ارسال نکنند.
مقاله «طراحی سیستماتیک تفویض اختیار در سازمان» به این بعد ساختاری و حاکمیتی میپردازد و نشان میدهد چگونه میتوان بین تفویض فردی و سیستم تصمیمگیری سازمانی پلی منطقی برقرار کرد.
نتیجهگیری مدیریتی؛ حرکت از «فقط تفویض» به «توانمندسازی و رهبری اشتراکی»
جمعبندی ادبیات نشان میدهد که سازمانهای موفق، صرفاً روی تفویض وظایف تمرکز نمیکنند، بلکه بهصورت هدفمند بهدنبال توسعه رهبری توانمندساز و اشتراکی هستند تا ظرفیت حل مسئله، نوآوری و خودرهبری را در کل سیستم افزایش دهند.
برای مدیران و رهبران، مسیر توسعه میتواند از تسلط بر تفویض حرفهای شروع شود، اما در مرحله بعد باید به تقویت مهارتهای توانمندسازی، ایجاد فضا برای مشارکت واقعی و در نهایت، ساختن تیمهایی با رهبری توزیعشده و مسئولیتپذیری مشترک منتهی شود.
توسعه سبک رهبری از تفویض به توانمندسازی و رهبری مشارکتی
اگر میخواهید سبک رهبری مدیران و سرپرستان سازمان شما از تفویض مقطعی وظایف به توانمندسازی پایدار و رهبری مشارکتی ارتقا پیدا کند، میتوانید از کارگاههای تخصصی چالش آکادمی برای طراحی برنامههای توسعه رهبری استفاده کنید.
منابع (Selected References)
- Meta-analytic and empirical studies on empowering leadership, psychological empowerment and employee outcomes in leading OB/HRM journals.
- Research on shared leadership and its impact on team performance, cohesion and proactive behavior, including work in virtual and hybrid teams.
- Conceptual and practical articles comparing delegation, empowerment and shared/distributed leadership models in contemporary organizations.
- Empirical work on delegative leadership, inclusive leadership and their differential effects on engagement, satisfaction and performance.
نظر دهید