خطاهای شناختی در رهبری معاصر؛ از قضاوت شهودی تا تصمیمگیری مبتنی بر شواهد
رهبران و مدیران امروز بیش از هر زمان دیگری با حجم بالای داده، سرعت تغییر و پیچیدگی تصمیمها روبهرو هستند؛ در چنین محیطی، ذهن انسان برای سادهسازی واقعیت از میانبرهای ذهنی (Heuristics) استفاده میکند که اگرچه گاهی مفیدند، اما میتوانند به خطاهای سیستماتیک در قضاوت و تصمیمگیری منجر شوند؛ چیزی که از آن با عنوان «خطاهای شناختی» یاد میشود.
در این مقاله، بهجای نگاه صرفاً نظری، خطاهای شناختی را از منظر رهبری و مدیریت بررسی میکنیم: اینکه چگونه بر تصمیمهای استراتژیک، ارزیابی عملکرد، مدیریت ریسک و فرهنگ سازمانی اثر میگذارند و چگونه میتوان آنها را در سطح فردی و سیستمی مدیریت کرد.
خطای شناختی چیست و چرا برای رهبران مهم است؟
خطاهای شناختی الگوهای تکرارشونده انحراف در قضاوت هستند که باعث میشوند رهبران حتی با نیت و دانش خوب، تصمیمهایی کمتر از حد بهینه بگیرند؛ این خطاها محصول ترکیب محدودیتهای پردازش اطلاعات، احساسات، تجربههای گذشته و ساختار محیط تصمیمگیریاند.
برای مدیران و رهبران، اهمیت خطاهای شناختی در این است که پیامد آنها نهفقط فردی، بلکه سازمانی است؛ یک قضاوت متأثر از بایاس میتواند بر استراتژی، سرمایهگذاری، انتخاب افراد کلیدی و مسیر فرهنگ سازمانی اثر بگذارد.
نمونههایی از خطاهای شناختی رایج در رهبری
پژوهشها نشان میدهند رهبران و مدیران بهطور ویژه در برابر خطاهایی مانند «بایاس تأیید» (دیدن و شنیدن فقط شواهد همسو با باور اولیه)، «لنگرگیری» (گیر افتادن در اطلاعات اولیه)، «اعتمادبهنفس افراطی» و «بایاس دسترسپذیری» (قضاوت بر اساس اطلاعاتی که راحتتر به ذهن میآید) آسیبپذیرند.
برای مثال، مدیر ممکن است به خاطر چند تجربه موفق اولیه، بیشازحد به یک استراتژی خاص یا یک فرد کلیدی اعتماد کند و نشانههای هشداردهنده بعدی را نادیده بگیرد؛ یا در ارزیابی عملکرد، بیشتر تحت تأثیر آخرین رویدادها و اطلاعات آساندردسترس باشد تا تصویر بلندمدت و دادههای کاملتر.
مقاله «خطاهای شناختی کلیدی در تصمیمهای رهبری» در ادامه این سری، بهطور متمرکز روی معرفی و تشریح این بایاسها با مثالهای مدیریتی کار میکند.
رابطه خطاهای شناختی با سبک رهبری
سبکهای رهبری مختلف، زمینههای متفاوتی برای بروز یا مهار خطاهای شناختی ایجاد میکنند؛ رهبران اقتدارگرا و کنترلمحور، در معرض خطر بالاتر تأییدگرایی و اعتمادبهنفس افراطی قرار دارند، زیرا بازخورد مخالف و تنوع دیدگاه را کمتر تحمل میکنند.
در مقابل، سبکهای رهبری مشارکتی و توانمندساز، با تشویق به گفتوگوی انتقادی، بازخورد و نگاه چندرشتهای، میتوانند بخشی از بایاسها را در سطح تیم «خنثیسازی جمعی» کنند؛ هرچند این سبکها هم اگر بدون ساختار مناسب اجرا شوند، ممکن است به گروهفکری و همرنگی جمعی منجر شوند.
این موضوع پیوند مستقیمی با مباحث سری تفویض اختیار دارد؛ بهویژه مقالات «تفویض اختیار در رهبری معاصر» و «تفویض اختیار، رهبری تفویضی و رهبری مشارکتی» که نقش سبک رهبری را در کیفیت تصمیمگیری و درگیرکردن دیگران بررسی میکنند.
خطاهای شناختی در سطوح مختلف تصمیمگیری
خطاهای شناختی فقط در تصمیمهای استراتژیک بلندمدت رخ نمیدهند؛ در سطوح عملیاتی و روزمره نیز، رهبران در ارزیابی عملکرد، مدیریت تعارض، انتخاب راهحلها و تخصیص منابع تحت تأثیر بایاسها قرار میگیرند.
تحقیقات نشان میدهد حتی حرفهایترین مدیران، در ارزیابی ریسک، پیشبینی آینده و تحلیل گزینهها از الگوهای مشابهی از بایاس استفاده میکنند؛ تفاوت رهبران اثربخش در «آگاهی از این محدودیتها» و استفاده از ساختارها و تیم برای جبران آنها است.
خطاهای شناختی، فرهنگ سازمانی و یادگیری
اگر فرهنگ سازمانی اشتباهناپذیر، سلسلهمراتبی و تنبیهمحور باشد، احتمال بروز و تداوم خطاهای شناختی در سطح رهبری بیشتر میشود؛ زیرا دادههای مخالف، بازخوردهای صادقانه و دیدگاههای متفاوت، کمتر به سطوح تصمیمگیری راه پیدا میکنند.
فرهنگهای یادگیرنده، دادهمحور و مبتنی بر گفتوگوی سازنده، امکان آشکار شدن زودتر بایاسها را فراهم میکنند؛ در چنین فضایی رهبران میتوانند تصمیمهای خود را در معرض نقد قرار دهند و از ابزارهایی مانند پسنگری ساختاریافته و مرور تصمیم (After Action Review) برای یادگیری استفاده کنند.
کاهش خطاهای شناختی؛ از آگاهی فردی تا طراحی سیستم
آگاهی شخصی از خطاهای شناختی، قدم اول است؛ رهبران باید با بایاسهای رایج خود آشنا شوند، الگوهای تکرارشونده را در تصمیمهای گذشته شناسایی کنند و آگاهانه در موقعیتهای پرریسک، سرعت تصمیمگیری را کمی کاهش دهند تا فضای فکر کردن و مشورت ایجاد شود.
اما آگاهی بهتنهایی کافی نیست؛ لازم است سیستمهای تصمیمگیری بهگونهای طراحی شوند که اثر بایاسها را کاهش دهند؛ برای مثال، استفاده از چکلیست تصمیم، تنوع ترکیب تیمهای تصمیمگیر، دعوت آگاهانه از «وکالت شیطان» و تفکیک مرحله تولید گزینهها از مرحله انتخاب.
مقاله «معماری تصمیمگیری در سازمان؛ طراحی سیستمهایی مقاوم در برابر خطاهای شناختی» این بعد ساختاری را بهتفصیل بررسی میکند.
خطاهای شناختی در تیمهای چابک، دانشبنیان و کار ترکیبی
در تیمهای چابک و دانشبنیان که تصمیمها بهصورت نزدیک به محل خلق ارزش گرفته میشوند، خطاهای شناختی میتوانند به سرعت روی طراحی محصول، اولویتگذاری و تحلیل داده اثر بگذارند؛ مخصوصاً زمانی که فشار زمانی بالاست و دادهها ناقصاند.
در محیطهای کار ترکیبی و دورکار نیز، بایاسها در تفسیر سیگنالهای دیجیتال، ارزیابی عملکرد و اعتماد به اعضای تیم نقش دارند؛ رهبران ممکن است ناخواسته به حضور فیزیکی یا دیدهشدن آنلاین بهعنوان شاخص تعهد تکیه کنند و کیفیت خروجی را کمتر ببینند.
این ابعاد در دو مقاله «خطاهای شناختی در تیمهای چابک و دانشبنیان» و «خطاهای شناختی در عصر کار ترکیبی» بهطور تخصصی دنبال شدهاند و مکمل این نگاه کلی هستند.
پیوند خطاهای شناختی با تفویض اختیار و سیستم تصمیمگیری
خطاهای شناختی فقط در «سر» رهبر رخ نمیدهند؛ نحوه تفویض اختیار، طراحی حقوق تصمیمگیری و سبک رهبری میتواند یا اثر آنها را تشدید کند یا آنها را بین افراد و تیمها «پخش» و اصلاح نماید.
سری مقالات تفویض اختیار در چالش آکادمی، بهویژه «طراحی سیستماتیک تفویض اختیار در سازمان» و «تفویض اختیار در تیمهای چابک و دانشبنیان» نشان میدهند چگونه میتوان با طراحی هوشمندانه ساختار و فرآیند، برخی از ریسکهای ناشی از بایاسهای فردی را کاهش داد.
نتیجهگیری مدیریتی؛ رهبری هوشیار نسبت به خطاهای شناختی
رهبری اثربخش در عصر عدمقطعیت، به معنای «حذف کامل خطاهای شناختی» نیست؛ بلکه یعنی رهبر بپذیرد ذهن انسان محدودیت دارد، الگوهای خطای خود را بشناسد، ساختارهایی برای بازبینی و چالش تصمیمها ایجاد کند و تیم و سازمان را در برابر پیامدهای این خطاها مقاومتر سازد.
ترکیب خودآگاهی فردی، فرهنگ بازخورد و یادگیری، و طراحی هوشمندانه سیستمهای تصمیمگیری، میتواند خطاهای شناختی را از «نیروهای پنهان مخرب» به «سیگنالهایی برای بهبود مستمر» تبدیل کند؛ جایی که رهبر نه قربانی بایاسها، بلکه معمار سیستمی مقاوم در برابر آنهاست.
طراحی رهبری و سیستم تصمیمگیری مقاوم در برابر خطاهای شناختی
اگر میخواهید رهبران و مدیران سازمان شما خطاهای شناختی را بهتر بشناسند، تصمیمهای دادهمحورتر بگیرند و سیستمهای تصمیمگیری شما در برابر بایاسهای ذهنی مقاومتر شود، میتوانید از کارگاهها و برنامههای تخصصی چالش آکادمی در حوزه رهبری، تصمیمگیری و رفتار سازمانی استفاده کنید.
منابع (Selected References)
- The Impact of Cognitive Biases on Professionals’ Decision-Making in Management, Finance, Medicine, and Law.
- The Impact of Cognitive Biases, Mental Models, and Mindsets on Leadership and Decision-Making in Complex Systems.
- Managers’ Cognitive Biases in Decision Making.
- Mitigating Cognitive Bias to Improve Organizational Decisions: An Integrative Review, Framework, and Research Agenda.
- A Systematic Literature Review of Cognitive Biases in Workplace Decision-Making.
- A Study on Overcoming Cognitive Biases in Leadership Decision Making.
- Six Cognitive Biases That Affect Your Leadership.
- The Hidden Forces: How Cognitive Biases Impact Your Leadership.
- Reducing Cognitive Biases in Organisations: Evidence-Based Mitigation Strategies.
نظر دهید