چرا از «پایه» و «ترکیبی» صحبت می‌کنیم؟

در زندگی روزمره، هم احساسات خیلی واضح و قابل‌تشخیصی را تجربه می‌کنیم، مثل ترس ناگهانی یا خشم آنی، و هم احساسات مبهم و چندلایه‌ای را که توضیح‌دادن آنها برای خودمان هم آسان نیست.

مدلی که با احساسات پایه شروع می‌کند و سپس احساسات ترکیبی را توضیح می‌دهد، کمک می‌کند بین «هسته‌های اصلی» هیجان و «ترکیب‌های پیچیده‌تر» تمایز بگذاریم و درک کنیم این دو سطح چگونه روی هم سوار می‌شوند.

مدل اکمن یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردها در توضیح احساسات پایه است و مدل‌های چندبعدی هیجان تلاش می‌کنند این تصویر را از حالت فهرست‌محوربه یک نقشه پیوسته و چندبعدی تبدیل کنند.

مدل اکمن: احساسات پایه جهانی

در مدل اکمن، چند احساس به‌عنوان احساسات پایه در نظر گرفته می‌شوند؛ احساساتی که در فرهنگ‌های مختلف قابل شناسایی‌اند، با الگوهای مشخص چهره‌ای همراه‌اند و به‌نوعی «سخت‌افزار» مشترک هیجانی انسان را نشان می‌دهند. در نسخه‌های کلاسیک این مدل، فهرست احساسات پایه معمولا شامل شادی، غم، ترس، خشم، شگفتی و نفرت است و در برخی نسخه‌های بعدی، مواردی مانند تحقیر یا چند احساس نزدیک دیگر نیز اضافه شده‌اند.ایده اصلی این است که هر کدام از این احساسات با الگوی مشخصی از حالات چهره و واکنش‌های بدنی همراه‌اند و به رویدادهای خاصی در محیط پاسخ می‌دهند؛ مثلا ترس به تهدید، نفرت به آلودگی و شادی به کسب منابع یا ارتباط امن.

قدرت‌ها و محدودیت‌های نگاه اکمن

مدل اکمن یک نقطه شروع قوی برای فهم احساسات است؛ چون تعداد محدودی احساس پایه را معرفی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه می‌توان آنها را در چهره، بدن و موقعیت‌های مختلف تشخیص داد. با این حال، تجربه انسان فقط به همین چند برچسب محدود نمی‌شود؛ بسیاری از احساسات روزمره ما مثل شرم، حسادت، غرور یا نوستالژی در این فهرست نیستند و برای توضیح آنها به چیزی فراتر از «لیست احساسات پایه» نیاز داریم.به همین دلیل، نظریه‌های بعدی سعی کرده‌اند ضمن حفظ ایده احساسات پایه، راهی برای توصیف احساسات ترکیبی و چندلایه ارائه کنند.

از احساسات پایه تا احساسات ترکیبی

یک راه ساده برای فهم احساسات ترکیبی این است که آنها را نتیجه ترکیب دو یا چند احساس پایه بدانیم؛
مثلا «حسادت» را می‌توان ترکیبی از خشم، ترس از دست دادن و غم دید، یا «افتخار» را ترکیبی از شادی و نوعی حس اعتبار یا برتری. در این نگاه، احساسات پایه مثل رنگ‌های اصلی روی پالت هستند و احساسات ترکیبی شبیه رنگ‌هایی‌اند که با ترکیب این رنگ‌های اصلی ساخته می‌شوند؛ هرچه ترکیب‌ها بیشتر و ظریف‌تر شوند، نقشه احساسات ما نیز پیچیده‌تر خواهد شد. این ایده، پایه بسیاری از مدل‌هایی است که چرخ هیجانات یا نقشه‌های احساسی چندلایه را پیشنهاد می‌کنند و در آنها، احساسات ترکیبی در لایه‌های بیرونی‌تر قرار می‌گیرند.

نمونه‌هایی از احساسات ترکیبی

برای ملموس‌تر شدن موضوع، می‌توان چند نمونه از احساسات ترکیبی را که در زندگی روزمره زیاد تجربه می‌شوند، به شکل فرضی روی احساسات پایه سوار کرد.

• حسادت: ترکیبی از خشم (نسبت به دیگری یا موقعیت)، ترس (از دست دادن یا عقب‌ماندن) و غم (احساس کم‌ارزشی یا محرومیت).
• شرم: ترکیبی از غم (حس ناکافی‌بودن)، ترس (از قضاوت دیگران) و گاهی خشم فروخورده نسبت به خود یا دیگران.
• افتخار: ترکیبی از شادی (موفقیت یا پیشرفت) و نوعی حس اعتبار یا برتری که به «منِ اجتماعی» نسبت داده می‌شود.
• نوستالژی: ترکیبی از شادی (خاطرات خوش) و غم (دوری از گذشته یا از دست‌رفتن آن دوره).

چنین مثال‌هایی نشان می‌دهد که بسیاری از احساسات روزمره ما را می‌توان به چند احساس پایه تجزیه کرد و همین کار، ابزار خوبی برای خودآگاهی و تنظیم هیجان است.

مدل‌های چندبعدی هیجان: از لیست تا نقشه

در مدل‌های چندبعدی، به‌جای این‌که فقط یک لیست از احساسات پایه و ترکیبی داشته باشیم، هیجانات روی ابعاد پیوسته قرار می‌گیرند؛
رایج‌ترین ابعاد در این مدل‌ها «خوشایندی/ناخوشایندی» و «برانگیختگی کم/زیاد» هستند. در چنین نقشه‌ای، شادی معمولا در ناحیه خوشایند و با برانگیختگی متوسط تا بالا قرار می‌گیرد، غم در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی پایین، و احساساتی مانند ترس و خشم هر دو در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی بالا جای می‌گیرند؛ احساسات ترکیبی نیز به‌صورت نقاطی میان این مناطق ظاهر می‌شوند. این مدل‌ها کمک می‌کنند بفهمیم چرا برخی احساسات از نظر تجربه به هم نزدیک‌ترند (مثلا اضطراب و خشم) و چرا عبور از یک حالت به حالت دیگر گاهی مثل «یک پله جابه‌جایی» روی این نقشه احساس می‌شود.

از مدل اکمن تا نگاه چندبعدی

می‌توان رابطه مدل اکمن و مدل‌های چندبعدی را این‌طور دید: احساسات پایه در نقش نقاط شاخص روی نقشه هستند
و مدل‌های چندبعدی زمینه‌ای فراهم می‌کنند تا بقیه احساسات را به‌صورت پیوسته بین این نقاط قرار دهیم. در عمل، بسیاری از پژوهش‌ها و ابزارهای ارزیابی هیجان، ترکیبی از این دو رویکرد را استفاده می‌کنند؛ یعنی هم بر احساسات پایه تأکید دارند و هم موقعیت هر احساس را بر اساس ابعاد خوشایندی و برانگیختگی می‌سنجند. این ترکیب، برای آموزش و توسعه فردی نیز مفید است؛ چون هم زبان ساده‌ای از چند احساس پایه به ما می‌دهد و هم امکان می‌دهد شدت و ترکیب احساسات را دقیق‌تر توصیف کنیم.

کاربرد عملی تمایز احساسات پایه و ترکیبی

در کار روی خودآگاهی هیجانی، می‌توان ابتدا از خود پرسید «الان بیشتر کدام احساس پایه فعال است؟» و سپس بررسی کرد آیا احساسات دیگری هم به آن اضافه شده‌اند یا نه؛ مثلا «ترس» به‌علاوه «خشم» یا «غم». این نوع نام‌گذاری، ابزار مهمی برای گفت‌وگو در روابط شخصی و محیط کار هم هست؛ به‌جای جملات کلی مانند «حالم بد است»، می‌توان گفت «این‌جا ترکیبی از خشم و ترس و کمی شرم را در خودم حس می‌کنم» و همین دقت، راه‌حل‌ها را مشخص‌تر می‌کند.

در طراحی برنامه‌های آموزشی و سازمانی نیز، استفاده از مدل‌های پایه و چندبعدی، امکان ساخت تمرین‌هایی را می‌دهد که از تجربه‌های واقعی شرکت‌کنندگان شروع می‌کنند و به آنها کمک می‌کنند نقشه احساسات خود را به‌تدریج غنی‌تر کنند.