چرخ احساسات پلوچیک

چرخ هیجانات پلوچیک: هیجانات اصلی، فرعی و دیادهای هیجانی

چرخ هیجانات پلوچیک: هیجانات اصلی، فرعی و دیادهای هیجانی

در این مقاله، ساختار چرخ هیجانات پلوچیک، هشت هیجان اصلی، شدت‌های مختلف هر هیجان، هیجانات فرعی و مفهوم «دیادهای هیجانی» را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم این مدل چگونه می‌تواند به فهم احساسات ترکیبی و کار عملی با هیجان‌ها کمک کند.

چرا چرخ هیجانات پلوچیک مهم است؟

اگر در دو مقاله قبلی، بیشتر با ایده «هیجانات پایه و پیچیده» و «احساسات پایه و ترکیبی» آشنا شدیم، چرخ هیجانات پلوچیک این مفاهیم را به شکل یک مدل تصویری و ساختاری کنار هم می‌گذارد. در این مدل، هیجان‌ها مانند رنگ‌ها روی یک چرخ قرار می‌گیرند؛ هشت هیجان اصلی در مرکز، شدت‌های مختلف آنها به صورت حلقه‌های هم‌مرکز، و ترکیب هیجان‌ها به صورت «دیادهای هیجانی» در لایه‌های بیرونی‌تر نمایش داده می‌شود. نتیجه این است که به‌جای یک لیست خطی از احساسات، یک نقشه دیداری در اختیار داریم که نشان می‌دهد هیجان‌ها چگونه با هم ارتباط دارند، چگونه ترکیب می‌شوند و چگونه از شکل‌های شدید به شکل‌های خفیف‌تر یا متعادل‌تر تبدیل می‌شوند.

هشت هیجان اصلی در مدل پلوچیک

پلوچیک هشت هیجان اصلی را در نظر می‌گیرد که روی چرخ در اطراف مرکز قرار گرفته‌اند: شادی، اعتماد، ترس، شگفتی، غم، انزجار، خشم و انتظار. هر کدام از این هیجان‌ها، قطبی مخالف هم دارد؛ شادی در برابر غم، ترس در برابر خشم، انتظار در برابر شگفتی و انزجار در برابر اعتماد قرار می‌گیرد و این تقابل‌ها نشان می‌دهد که حرکت روی چرخ، می‌تواند ما را از یک هیجان به هیجان متضادش نیز ببرد. این هشت هیجان، نقش «هسته‌های اصلی» را بازی می‌کنند؛ مشابه چیزی که در مدل‌های هیجانات پایه دیده می‌شود، اما با این تفاوت که در چرخ پلوچیک، شدت و ترکیب آنها نیز به‌طور ساختاری در مدل گنجانده شده است.

شدت هیجان: از خفیف تا شدید

یکی از ویژگی‌های جذاب چرخ پلوچیک این است که برای هر هیجان اصلی، سه سطح شدت در نظر می‌گیرد؛ مثلا برای شادی، در شدت کمتر «آرامش» و در شدت بیشتر «شوق شدید» قرار می‌گیرد. به‌طور مشابه، ترس در سطوح مختلف می‌تواند از نگرانی خفیف تا وحشت شدید تغییر کند، و خشم می‌تواند از آزردگی خفیف تا خشم انفجاری پیش برود؛ حلقه‌های داخلی چرخ شدت بیشتر و حلقه‌های بیرونی شدت کمتر را نشان می‌دهند. این ساختار کمک می‌کند وقتی از یک هیجان صحبت می‌کنیم، فقط «نوع» آن را نبینیم، بلکه «شدت» آن را هم در نظر بگیریم؛ پرسش «چقدر عصبانی‌ام؟» یا «این ترس چقدر شدید است؟» در کار روی تنظیم هیجان اهمیت زیادی دارد.

هیجان‌های فرعی: لایه‌های بیرونی چرخ

در لایه‌های بیرونی چرخ، هیجان‌ها و احساسات ظریف‌تری قرار می‌گیرند که از ترکیب یا تغییر شدت هیجان‌های اصلی به‌وجود می‌آیند؛ برای مثال، حس رضایت می‌تواند شکل خفیف‌تری از شادی باشد و حیرت می‌تواند نسخه‌ای خاص از شگفتی در زمینه‌های خاص باشد. این احساسات فرعی، پلی هستند بین هیجانات پایه‌ای که نسبتا ساده‌اند و احساسات پیچیده‌ای که در مقاله دوم درباره آنها صحبت شد؛ به این معنا که بسیاری از حالات روزمره ما در همین لایه‌های میانی چرخ قرار می‌گیرند. نگاه چرخ‌محور باعث می‌شود به جای گم شدن در ده‌ها برچسب احساسی، بتوانیم این برچسب‌ها را به هسته‌های اصلی و مسیرهای بین آنها وصل کنیم.

دیادهای اولیه: ترکیب هیجان‌های مجاور

دیادهای اولیه از ترکیب دو هیجان اصلی مجاور روی چرخ شکل می‌گیرند؛ یعنی دو هیجانی که کنار هم قرار گرفته‌اند و نزدیک‌ترین فاصله را دارند.
  • انتظار + شادی = خوش‌بینی (Optimism)
  • شادی + اعتماد = عشق (Love)
  • اعتماد + ترس = تسلیم/پذیرش (Submission)
  • ترس + شگفتی = شگفت‌آمیختگی/ابهت (Awe)
  • شگفتی + غم = سرخوردگی/ناامیدی (Disappointment)
  • غم + انزجار = احساس پشیمانی (Remorse)
  • انزجار + خشم = تحقیر (Contempt)
  • خشم + انتظار = پرخاشگری (Aggression)
این دیادها نمونه‌هایی از احساسات ترکیبی‌اند که در زندگی روزمره زیاد تجربه می‌شوند و می‌توانند به‌عنوان «پل» بین هیجانات پایه و احساسات پیچیده‌تر دیده شوند.

دیادهای ثانویه و ثالث: ترکیب‌های دورتر

دیادهای ثانویه زمانی شکل می‌گیرند که دو هیجان اصلی یک فاصله از هم داشته باشند؛ مثلا ترکیب ترس و غم می‌تواند نوعی درماندگی یا یأس عمیق ایجاد کند، یا ترکیب شادی و ترس می‌تواند به شکل هیجان همراه با اضطراب ظاهر شود. دیادهای ثالث، از ترکیب هیجان‌هایی به‌وجود می‌آیند که دو فاصله از هم دارند و معمولا احساساتی پیچیده‌تر و کمتر واضح می‌سازند؛ برای مثال، ترکیب ترس و انزجار می‌تواند به احساس شرم یا تنفر از خود نزدیک شود، یا ترکیب شادی و خشم می‌تواند نوعی سرخوشی پرخطر ایجاد کند. این دسته‌بندی کمک می‌کند بفهمیم چرا برخی احساسات ترکیبی برای خودمان هم مبهم‌اند؛ چون فاصله بیشتری روی چرخ دارند و در چند جهت کشیده می‌شوند.

دیادهای متضاد: تقابل‌های هیجانی

در چرخ پلوچیک، هر هیجان اصلی مقابل هیجان دیگری قرار می‌گیرد و همین تقابل، امکان تشکیل «دیادهای متضاد» را فراهم می‌کند؛ ترکیب‌های درونی که در آنها کشش به دو جهت متفاوت وجود دارد. برای مثال، هم‌زمانی شادی و غم در مواجهه با یک پایان مهم (مثل ترک یک تیم بعد از موفقیت) یا ترکیب اعتماد و انزجار در روابط پیچیده، نمونه‌هایی از کشمکش هیجانی هستند که می‌توان آنها را روی محورهای متضاد چرخ دید. شناخت این تقابل‌ها ابزار خوبی برای فهم «احساسات دوگانه» است؛ همان حالتی که می‌گوییم «در عین خوشحالی، ناراحتم» یا «هم عصبانیم، هم نگران».

چگونه از چرخ هیجانات در عمل استفاده کنیم؟

یکی از کاربردهای مهم چرخ هیجانات، کمک به نام‌گذاری دقیق‌تر احساسات است؛ می‌توان از خود پرسید «در این لحظه کدام هیجان اصلی به من نزدیک‌تر است؟» و سپس بررسی کرد آیا هیجان مجاور یا ترکیبی هم حضور دارد یا نه. این مدل همچنین می‌تواند در کوچینگ، تراپی و محیط‌های سازمانی استفاده شود؛ شرکت‌کنندگان می‌توانند موقعیت‌های دشوار خود را روی چرخ مشخص کنند، شدت هیجان را بسنجند و ببینند از ترکیب کدام هیجان‌های اصلی، تجربه فعلی آنها ساخته شده است. ارتباط این مدل با مباحث مقاله دوم (احساسات پایه و ترکیبی) و مقاله پنجم (از هیجان‌های هسته‌ای تا احساسات ظریف) این است که چرخ پلوچیک یک زبان مشترک برای صحبت درباره این ترکیب‌ها و حرکت‌ها فراهم می‌کند.

مسیر توسعه مهارت‌های هیجانی در چالش آکادمی

اگر می‌خواهید از چرخ هیجانات فقط به‌عنوان یک تصویر جذاب عبور کنید و آن را در خودآگاهی، مدیریت خشم و استرس و بهبود رابطه‌ها به‌صورت عملی به‌کار بگیرید، می‌توانید از کارگاه‌های هوش هیجانی و برنامه‌های توسعه مهارت‌های نرم چالش آکادمی استفاده کنید.

مشاهده جزئیات کارگاه هوش هیجانی (مدیریت خشم و استرس) مشاهده کارگاه‌های مهارت‌های نرم سازمانی

برای آشنایی عمیق‌تر با مسیر توسعه فردی و طراحی برنامه رشد شخصی، می‌توانید صفحهٔ برنامه‌ توسعه فردی (IDP) چالش آکادمی را هم ببینید.

References

  1. Plutchik’s Wheel of Emotions: Feelings Wheel. (2025). Retrieved from https://www.6seconds.org/2025/02/06/plutchik-wheel-emotions/
  2. Emotion classification – Plutchik’s model. (n.d.). Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/Emotion_classification
  3. Helping Students Understand Plutchik’s Wheel of Emotions. (2024). Retrieved from https://systemsawareness.org/wp-content/uploads/2024/07/Helping-Students-Understand-Plutchik-1.pdf
  4. PyPlutchik: Visualising and comparing emotion-annotated corpora. (2021). Retrieved from https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8409663/
  5. Plutchik’s Wheel of Emotions | Overview & Variations. (2015). Retrieved from https://study.com/academy/lesson/robert-plutchiks-wheel-of-emotions-lesson-quiz.html
  6. Plutchik’s Wheel of Emotions: Understanding and Application. (2023). Retrieved from https://www.larksuite.com/en_us/topics/productivity-glossary/plutchiks-wheel-of-emotions
  7. Plutchik’s Wheel of Emotions: Therapeutic Implications. (2025). Retrieved from https://drrandifredricks.com/plutchiks-wheel-of-emotions/
  8. Plutchik Model Of Emotion. (2023). Retrieved from https://www.samloves.coffee/Plutchik-Model-Of-Emotion
  9. Understanding Robert Plutchik’s Theory of Emotion: A Comprehensive Guide. (2023). Retrieved from https://www.envisionyourevolution.com/evolution-emotion/robert-plutchik-theory-of-emotion/2151/