نوشته ها در دسته بندی: مقالات

هیجانات اولیه و ثانویه از نگاه هوش هیجانی گلمن

در چارچوب هوش هیجانی، تمایز بین هیجان‌های اولیه و ثانویه به تفاوت میان احساسات پایه‌ای، سریع و تکاملی و احساسات ترکیبی، پیچیده و آموخته‌شده اشاره دارد. گلمن این تمایز را بر پایه کارهای پژوهشگرانی مانند پل اکمن و علوم عصب‌شناختی توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که هیجان‌های پایه مانند خشم و ترس، زیرساخت بسیاری از حالت‌های عاطفی پیچیده‌تر هستند.

۱. تعریف و مبنای نظری هیجانات اولیه و ثانویه

در کتاب «هوش هیجانی» و مرورهای بعدی بر این اثر، گلمن با اشاره به پژوهش‌های اکمن از چند هیجان اساسی مانند خشم، ترس، شادی، غم، عشق، تعجب، تنفر و شرم به‌عنوان احساسات بنیادی یاد می‌کند. این هیجان‌ها ریشه‌های تکاملی دارند، در فرهنگ‌های مختلف به شکل نسبتاً مشابهی دیده می‌شوند و واکنش‌هایی سریع و خودکار را در مغز و بدن برمی‌انگیزند. در مقابل، هیجانات ثانویه ترکیب این احساسات پایه با تفسیر شناختی، هنجارهای فرهنگی و تجربه شخصی هستند؛ احساساتی مانند رنجش، حسادت، گناه یا غرور پیچیده، حاصل لایه‌لایه شدن هیجان‌های اولیه و داستان ذهنی فرد نسبت به رویدادها هستند.

۲. ویژگی‌های هیجانات اولیه در چارچوب گلمن

هیجان‌های اولیه در چارچوبی که گلمن به آن ارجاع می‌دهد، چند ویژگی مهم دارند: جهانی بودن، سرعت بالا و پیوند نزدیک با ساختارهای عمیق مغز مانند آمیگدالا. به عبارت دیگر، این احساسات به‌طور خودکار و پیش از مداخله کامل مراکز منطقی مغز فعال می‌شوند و بدن را برای واکنش‌هایی مانند «جنگ یا گریز» آماده می‌کنند.

• خشم، ترس، غم و شادی به‌عنوان هسته واکنش‌های دفاعی یا نزدیکی اجتماعی مطرح می‌شوند.
• احساساتی مانند تعجب، تنفر و شرم نیز بخشی از این مجموعه پایه‌ای هستند که در چهره و فیزیولوژی به‌طور نسبتاً یکسانی بروز می‌کنند.

گلمن نشان می‌دهد بسیاری از «ربایش‌های هیجانی» از همین هیجان‌های پایه آغاز می‌شوند؛ یعنی یک تهدید، توهین یا طرد ناگهانی موجی از خشم، ترس یا شرم را پیش از پردازش منطقی برمی‌انگیزد.

۳. هیجانات ثانویه: محصول تفسیر، فرهنگ و یادگیری

هیجان‌های ثانویه معمولاً ترکیبی از چند هیجان اولیه همراه با پردازش شناختی و اجتماعی هستند و بیشتر به معنای شخصی و داستانی که فرد برای رویداد می‌سازد وابسته‌اند. این دسته از احساسات اغلب پایدارتر از موج کوتاه هیجان‌های پایه‌اند و می‌توانند به حالت‌های طولانی‌مدت مانند کینه، شرم مزمن یا خودکم‌بینی تبدیل شوند.

• رنجش و کینه می‌توانند از خشم اولیه حل‌نشده و تفسیرهای مکرر «بی‌عدالتی» یا «بی‌احترامی» شکل بگیرند.
• حسادت معمولاً ترکیبی از ترس از دست دادن، غم و خشم است که با مقایسه‌های اجتماعی و خودگفتار منفی تقویت می‌شود.
• احساس حقارت، شرم پیچیده یا خودبزرگ‌بینی نیز از ترکیب شادی، عشق به خود، ترس و انکار شرم ایجاد می‌شوند.

در چارچوب هوش هیجانی، این سطح ثانویه جایی است که فرهنگ، خانواده، تجربه‌های گذشته و باورهای فرد نقش پررنگی در شکل دادن به الگوی هیجانی زندگی او بازی می‌کنند.

۴. اهمیت تمایز اولیه ـ ثانویه در هوش هیجانی گلمن

گرچه گلمن فصل مستقلی فقط با عنوان هیجانات اولیه و ثانویه ارائه نمی‌کند، اما ابزارهای او برای خودآگاهی و خودمدیریتی بر این تمایز تکیه دارند. درک این دو سطح برای توسعه هوش هیجانی دست‌کم در سه حوزه اهمیت دارد: خودآگاهی، خودمدیریتی و همدلی.

• خودآگاهی دقیق‌تر: تشخیص این‌که اکنون با یک موج اولیه خشم یا ترس روبه‌رو هستیم یا درگیر رنجش و داستان طولانی در ذهن شده‌ایم، مسیر پاسخ را تغییر می‌دهد.
• خودمدیریتی و مهار ربایش هیجانی: اگر هیجان‌های اولیه به‌موقع دیده و نام‌گذاری شوند، کمتر به چرخه‌های ثانویه مخرب مثل کینه یا اضطراب مزمن تبدیل می‌شوند.
• همدلی و روابط بین‌فردی: فهم این‌که رفتار تند دیگران گاهی پوششی برای ترس یا شرم اولیه است، کیفیت همدلی و گفت‌وگو را ارتقا می‌دهد.

۵. رویکرد عملی: کار با هیجانات اولیه و ثانویه

در رویکردی همسو با گلمن، کار عملی روی هیجان‌ها شامل تشخیص موج اولیه، نام‌گذاری دقیق، جدا کردن آن از روایت ثانویه و سپس مهار و بازآرایی است. این فرآیند بخشی از شایستگی‌های خودآگاهی هیجانی و خودمدیریتی در مدل هوش هیجانی او محسوب می‌شود.

الف) تشخیص و نام‌گذاری هیجان اولیه

گام نخست این است که فرد نشانه‌های بدنی و ذهنی موج اولیه (مثل تپش قلب، انقباض عضلات، افکار تند) را تشخیص دهد و آن را با واژه‌ای مشخص مانند «خشمگینم»، «می‌ترسم» یا «غمگینم» نام‌گذاری کند. این دقت واژگانی یا «دانه‌دانه بودن هیجان» به ایجاد فاصله‌ای سالم بین فرد و احساس کمک می‌کند و احتمال ربایش هیجانی را کاهش می‌دهد.

ب) جدا کردن احساس ثانویه از داستان ذهنی

گام بعدی تشخیص این است که آیا اکنون درگیر یک احساس ثانویه مانند رنجش طولانی، حسادت یا شرم مزمن هستیم که بر پایه تفسیرها و تکرارهای ذهنی شکل گرفته است. پرسش‌هایی مانند «زیر این رنجش چه ترس یا دردی وجود دارد؟» کمک می‌کند لایه اولیه شناسایی شود و کار تنظیم روی ریشه احساس انجام گیرد، نه فقط روی پیامد ثانویه آن.

ج) مهار، بازآرایی و یادگیری

در بخش خودمدیریتی مدل گلمن، مهار هیجان از طریق وقفه کوتاه، تنفس عمیق، تغییر تمرکز و بازآرایی شناختی توصیه می‌شود تا موج اولیه خشم یا ترس به رفتار آسیب‌زا یا الگوهای ثانویه مزمن تبدیل نشود. بازنگری بعد از فروکش هیجان، به فرد امکان می‌دهد از هر تجربه بیاموزد که چه چیزی او را برانگیخته و کدام پاسخ سازنده‌تر بوده است.

۶. جمع‌بندی: نقش این تمایز در رشد هیجانی

در مجموع، در رویکردی همسو با گلمن، هیجان‌های اولیه واکنش‌های پایه، سریع و تکاملی‌اند که نقش هشدار و بقا دارند، در حالی که هیجان‌های ثانویه محصول تفسیرها، فرهنگ و یادگیری‌های فردی هستند. توسعه هوش هیجانی یعنی توانایی تشخیص این دو سطح، دیدن و مهار موج‌های اولیه در زمان مناسب و پیشگیری از گرفتار شدن در چرخه هیجان‌های ثانویه فرساینده. چنین مهارتی زمینه‌ساز خودآگاهی عمیق‌تر، خودمدیریتی مؤثرتر و روابط انسانی سالم‌تر است؛ همان سه حوزه‌ای که گلمن آن‌ها را در قلب مفهوم هوش هیجانی قرار می‌دهد.



مدیریت و تنظیم هیجانات در مدل دنیل گلمن

«مدیریت و تنظیم هیجانات» در چارچوب مدل هوش هیجانی دنیل گلمن، هسته‌ی حوزه‌ای است که او آن را خودمدیریتی / خودتنظیمی می‌نامد؛ یعنی توانایی مهار کردن حالت‌های درونی، تکانه‌ها و منابع روانی به‌گونه‌ای که هیجان‌ها به‌جای این‌که ما را منحرف کنند، در خدمت اهداف بلندمدت ما قرار بگیرند. در این مقاله، مدیریت هیجان بر اساس کتاب «هوش هیجانی» گلمن و مدل چهاربخشی او (خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی، مدیریت روابط) توضیح داده می‌شود.

۱. جایگاه مدیریت هیجانات در مدل گلمن

گلمن هوش هیجانی را ظرفیت تشخیص احساسات خود و دیگران، برانگیختن خود و مدیریت مؤثر احساسات در خود و روابط تعریف می‌کند. در این چارچوب، مدیریت هیجانات در خوشه‌ی خودمدیریتی قرار می‌گیرد که بر تنظیم پاسخ‌ها پس از آگاه شدن از احساسات متمرکز است.

در مدل عملکردمحور گلمن، خودمدیریتی یکی از چهار دامنه‌ی اصلی است: خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط که هرکدام با مجموعه‌ای از شایستگی‌های رفتاری همراه‌اند.

۲. مؤلفه‌های اصلی خودمدیریتی در نظریه گلمن

گلمن خودمدیریتی را مجموعه‌ای از شایستگی‌ها می‌داند که کیفیت مدیریت هیجانات را مشخص می‌کنند. مهم‌ترین شایستگی‌های این خوشه عبارت‌اند از:

• کنترل هیجانی (Emotional Self-Control): توانایی مهار کردن هیجان‌ها و تکانه‌های مزاحم برای حفظ کارآیی در شرایط پرفشار یا حتی خصمانه.
• شفافیت / یکپارچگی (Transparency): عمل کردن منطبق با ارزش‌ها و حفظ صداقت حتی زیر فشار هیجانی.
• سازگاری (Adaptability): انعطاف‌پذیری در مواجهه با تغییر و ابهام، بدون گیر افتادن در اضطراب یا مقاومت شدید.
• گرایش به موفقیت (Achievement Orientation): استفاده از انرژی هیجانی برای بهبود مداوم عملکرد و رسیدن به استانداردهای بالاتر.
• ابتکار (Initiative): تبدیل برانگیختگی درونی به اقدام و پیش‌قدم شدن در فرصت‌ها.
• خوش‌بینی واقع‌بینانه (Positive Outlook / Optimism): حفظ امید و پشتکار در برابر موانع و شکست‌ها.

در نگاه گلمن، این شایستگی‌ها صفات ثابت نیستند، بلکه مهارت‌هایی‌اند که می‌توان آن‌ها را در طول زمان و با تمرین هدفمند پرورش داد.

۳. ربایش هیجانی و ضرورت مهار احساسات

یکی از مفاهیم کلیدی در آثار گلمن «ربایش هیجانی» است؛ زمانی که ساختارهای هیجانی مغز مانند آمیگدالا قبل از قشر پیش‌پیشانی واکنش نشان می‌دهند و فرد را به واکنش‌های شتاب‌زده یا پرخاشگرانه می‌کشانند. در این وضعیت، هیجان فرمان را در دست می‌گیرد و تفکر منطقی به‌طور موقت تضعیف می‌شود.

هدف خودمدیریتی در مدل گلمن این است که فرد بتواند ربایش هیجانی را تشخیص دهد، فاصله‌ای هرچند کوتاه بین محرک و پاسخ ایجاد کند و با استفاده از راهبردهای مهار هیجان، تمرکز و کارآیی خود را بازیابی نماید.

۴. فرآیند پنج‌گانه کار با هیجان

بر اساس تبیین‌های مبتنی بر کتاب «هوش هیجانی» گلمن، می‌توان توالی‌ای عملی برای کار روی هیجانات ترسیم کرد که در اسناد آموزشی مبتنی بر آثار او نیز دیده می‌شود.

1. حس کردن هیجان: توجه به نشانه‌های بدنی و ذهنی (مثل تپش قلب، تنش عضلانی، افکار تند) به‌عنوان سیگنال‌های هیجانی که ادامه خودآگاهی محسوب می‌شوند.
2. پذیرش و نام‌گذاری احساس: به‌جای انکار یا سرکوب، فرد احساس خود را می‌پذیرد و آن را با واژه‌ای دقیق‌تر توصیف می‌کند؛ این نام‌گذاری فاصله سالمی بین فرد و احساس ایجاد می‌کند.
3. جمع‌آوری اطلاعات و تفسیر دوباره: بررسی این‌که احساس به چه رویدادی گره خورده و آیا تفسیر فرد از موقعیت واقع‌بینانه است یا نه.
4. انتخاب پاسخ به‌جای واکنش: تعلیق کوتاه واکنش و انتخاب رفتاری همسو با ارزش‌ها و اهداف به‌جای واکنش لحظه‌ای.
5. بازتاب و یادگیری از تجربه: بعد از فروکش هیجان، مرور این‌که چه چیزی احساس را فعال کرد و کدام پاسخ مفیدتر بود تا الگوهای آینده اصلاح شوند.

۵. مهارت‌های عملی برای مهار هیجان در زندگی و کار

با تکیه بر چارچوب گلمن، چند محور عملی برای توسعه مهارت مدیریت و مهار هیجانات می‌توان برجسته کرد.

الف) تقویت خودآگاهی هیجانی

گلمن خودآگاهی هیجانی را زیربنای خودمدیریتی می‌داند؛ بدون آن مهار پایدار احساسات دشوار است.پایش لحظه‌ای احساسات، ثبت موقعیت‌ها و افراد برانگیزاننده و توجه به پیوند بین احساس و رفتار از تمرین‌های کلیدی این بخش است.

ب) بازآرایی شناختی (Reframing)

افرادی که خودمدیریتی بالایی دارند، طبق توصیف گلمن، رویدادها را به‌گونه‌ای تفسیر می‌کنند که آن‌ها را قادر به اقدام سازنده نگه دارد. شناسایی خودگفتارهای افراطی و جایگزینی آنها با تعبیرهای واقع‌بینانه، و دیدن ناکامی‌ها به‌عنوان بازخورد و فرصت یادگیری از نمونه‌های این بازآرایی شناختی است.

ج) تنظیم فیزیولوژیک و توجه

در توضیح گلمن از خودمدیریتی، تکنیک‌هایی مانند وقفه کوتاه، تنفس عمیق و تمرکز دوباره بر کار، ابزارهای مهم خنثی‌کردن ربایش هیجانی هستند. استفاده از نفس‌های عمیق شکمی در اوج خشم یا اضطراب و انتقال موقت توجه به فعالیتی مشخص، شدت برانگیختگی را کاهش می‌دهد و زمینه تصمیم‌گیری سنجیده‌تر را فراهم می‌کند.

د) تبدیل هیجان به انگیزه و عملکرد

گلمن بر پیوند بین مهار هیجان و عملکرد حرفه‌ای تأکید می‌کند؛ هیجان‌های مهارنشده عملکرد را مختل می‌کنند، اما هیجان‌های مهار شده سوخت تمرکز و خلاقیت می‌شوند. استفاده از نارضایتی به‌عنوان نشانه نیاز به تغییر و هدایت انرژی اضطراب به آماده‌سازی و تمرین بیشتر، نمونه‌هایی از این تبدیل هیجان به عملکرد هستند.

۶. مدیریت هیجان در روابط و رهبری

هرچند مدیریت هیجانات در مدل گلمن زیرمجموعه خودمدیریتی است، پیامد مستقیم آن در آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط ظاهر می‌شود. رهبرانی که هیجانات خود را خوب مهار می‌کنند، در تعارض‌ها کمتر واکنش دفاعی نشان می‌دهند و بهتر می‌توانند احساسات دیگران را درک و مدیریت کنند.

هوش هیجانی در رهبری، از نگاه گلمن، یعنی شناخت و مدیریت احساسات خود و سپس شناخت و مدیریت احساسات دیگران؛ بنابراین سرمایه‌گذاری روی مهار هیجان به‌طور مستقیم کیفیت رهبری و همکاری را ارتقا می‌دهد.

۷. جمع‌بندی در چارچوب گلمن

از منظر دنیل گلمن، مدیریت و تنظیم هیجانات مهارتی است که بر پایه خودآگاهی بنا می‌شود و قلب دامنه خودمدیریتی را تشکیل می‌دهد. این مهارت با شایستگی‌هایی مانند کنترل هیجانی، سازگاری، ابتکار و خوش‌بینی تعریف می‌شود و با کاهش ربایش هیجانی، کیفیت تصمیم‌گیری و روابط را بهبود می‌بخشد.

وقتی خودمدیریتی پرورش یابد، هیجان‌ها به متحدی قدرتمند برای رشد فردی، یادگیری و رهبری مؤثر تبدیل می‌شوند، نه نیرویی که کنترل زندگی را به‌دست می‌گیرد.