چرا از «پایه» و «ترکیبی» صحبت می‌کنیم؟

در زندگی روزمره، هم احساسات خیلی واضح و قابل‌تشخیصی را تجربه می‌کنیم، مثل ترس ناگهانی یا خشم آنی، و هم احساسات مبهم و چندلایه‌ای را که توضیح‌دادن آنها برای خودمان هم آسان نیست.

مدلی که با احساسات پایه شروع می‌کند و سپس احساسات ترکیبی را توضیح می‌دهد، کمک می‌کند بین «هسته‌های اصلی» هیجان و «ترکیب‌های پیچیده‌تر» تمایز بگذاریم و درک کنیم این دو سطح چگونه روی هم سوار می‌شوند.

مدل اکمن یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردها در توضیح احساسات پایه است و مدل‌های چندبعدی هیجان تلاش می‌کنند این تصویر را از حالت فهرست‌محوربه یک نقشه پیوسته و چندبعدی تبدیل کنند.

مدل اکمن: احساسات پایه جهانی

در مدل اکمن، چند احساس به‌عنوان احساسات پایه در نظر گرفته می‌شوند؛ احساساتی که در فرهنگ‌های مختلف قابل شناسایی‌اند، با الگوهای مشخص چهره‌ای همراه‌اند و به‌نوعی «سخت‌افزار» مشترک هیجانی انسان را نشان می‌دهند. در نسخه‌های کلاسیک این مدل، فهرست احساسات پایه معمولا شامل شادی، غم، ترس، خشم، شگفتی و نفرت است و در برخی نسخه‌های بعدی، مواردی مانند تحقیر یا چند احساس نزدیک دیگر نیز اضافه شده‌اند.ایده اصلی این است که هر کدام از این احساسات با الگوی مشخصی از حالات چهره و واکنش‌های بدنی همراه‌اند و به رویدادهای خاصی در محیط پاسخ می‌دهند؛ مثلا ترس به تهدید، نفرت به آلودگی و شادی به کسب منابع یا ارتباط امن.

قدرت‌ها و محدودیت‌های نگاه اکمن

مدل اکمن یک نقطه شروع قوی برای فهم احساسات است؛ چون تعداد محدودی احساس پایه را معرفی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه می‌توان آنها را در چهره، بدن و موقعیت‌های مختلف تشخیص داد. با این حال، تجربه انسان فقط به همین چند برچسب محدود نمی‌شود؛ بسیاری از احساسات روزمره ما مثل شرم، حسادت، غرور یا نوستالژی در این فهرست نیستند و برای توضیح آنها به چیزی فراتر از «لیست احساسات پایه» نیاز داریم.به همین دلیل، نظریه‌های بعدی سعی کرده‌اند ضمن حفظ ایده احساسات پایه، راهی برای توصیف احساسات ترکیبی و چندلایه ارائه کنند.

از احساسات پایه تا احساسات ترکیبی

یک راه ساده برای فهم احساسات ترکیبی این است که آنها را نتیجه ترکیب دو یا چند احساس پایه بدانیم؛
مثلا «حسادت» را می‌توان ترکیبی از خشم، ترس از دست دادن و غم دید، یا «افتخار» را ترکیبی از شادی و نوعی حس اعتبار یا برتری. در این نگاه، احساسات پایه مثل رنگ‌های اصلی روی پالت هستند و احساسات ترکیبی شبیه رنگ‌هایی‌اند که با ترکیب این رنگ‌های اصلی ساخته می‌شوند؛ هرچه ترکیب‌ها بیشتر و ظریف‌تر شوند، نقشه احساسات ما نیز پیچیده‌تر خواهد شد. این ایده، پایه بسیاری از مدل‌هایی است که چرخ هیجانات یا نقشه‌های احساسی چندلایه را پیشنهاد می‌کنند و در آنها، احساسات ترکیبی در لایه‌های بیرونی‌تر قرار می‌گیرند.

نمونه‌هایی از احساسات ترکیبی

برای ملموس‌تر شدن موضوع، می‌توان چند نمونه از احساسات ترکیبی را که در زندگی روزمره زیاد تجربه می‌شوند، به شکل فرضی روی احساسات پایه سوار کرد.

• حسادت: ترکیبی از خشم (نسبت به دیگری یا موقعیت)، ترس (از دست دادن یا عقب‌ماندن) و غم (احساس کم‌ارزشی یا محرومیت).
• شرم: ترکیبی از غم (حس ناکافی‌بودن)، ترس (از قضاوت دیگران) و گاهی خشم فروخورده نسبت به خود یا دیگران.
• افتخار: ترکیبی از شادی (موفقیت یا پیشرفت) و نوعی حس اعتبار یا برتری که به «منِ اجتماعی» نسبت داده می‌شود.
• نوستالژی: ترکیبی از شادی (خاطرات خوش) و غم (دوری از گذشته یا از دست‌رفتن آن دوره).

چنین مثال‌هایی نشان می‌دهد که بسیاری از احساسات روزمره ما را می‌توان به چند احساس پایه تجزیه کرد و همین کار، ابزار خوبی برای خودآگاهی و تنظیم هیجان است.

مدل‌های چندبعدی هیجان: از لیست تا نقشه

در مدل‌های چندبعدی، به‌جای این‌که فقط یک لیست از احساسات پایه و ترکیبی داشته باشیم، هیجانات روی ابعاد پیوسته قرار می‌گیرند؛
رایج‌ترین ابعاد در این مدل‌ها «خوشایندی/ناخوشایندی» و «برانگیختگی کم/زیاد» هستند. در چنین نقشه‌ای، شادی معمولا در ناحیه خوشایند و با برانگیختگی متوسط تا بالا قرار می‌گیرد، غم در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی پایین، و احساساتی مانند ترس و خشم هر دو در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی بالا جای می‌گیرند؛ احساسات ترکیبی نیز به‌صورت نقاطی میان این مناطق ظاهر می‌شوند. این مدل‌ها کمک می‌کنند بفهمیم چرا برخی احساسات از نظر تجربه به هم نزدیک‌ترند (مثلا اضطراب و خشم) و چرا عبور از یک حالت به حالت دیگر گاهی مثل «یک پله جابه‌جایی» روی این نقشه احساس می‌شود.

از مدل اکمن تا نگاه چندبعدی

می‌توان رابطه مدل اکمن و مدل‌های چندبعدی را این‌طور دید: احساسات پایه در نقش نقاط شاخص روی نقشه هستند
و مدل‌های چندبعدی زمینه‌ای فراهم می‌کنند تا بقیه احساسات را به‌صورت پیوسته بین این نقاط قرار دهیم. در عمل، بسیاری از پژوهش‌ها و ابزارهای ارزیابی هیجان، ترکیبی از این دو رویکرد را استفاده می‌کنند؛ یعنی هم بر احساسات پایه تأکید دارند و هم موقعیت هر احساس را بر اساس ابعاد خوشایندی و برانگیختگی می‌سنجند. این ترکیب، برای آموزش و توسعه فردی نیز مفید است؛ چون هم زبان ساده‌ای از چند احساس پایه به ما می‌دهد و هم امکان می‌دهد شدت و ترکیب احساسات را دقیق‌تر توصیف کنیم.

کاربرد عملی تمایز احساسات پایه و ترکیبی

در کار روی خودآگاهی هیجانی، می‌توان ابتدا از خود پرسید «الان بیشتر کدام احساس پایه فعال است؟» و سپس بررسی کرد آیا احساسات دیگری هم به آن اضافه شده‌اند یا نه؛ مثلا «ترس» به‌علاوه «خشم» یا «غم». این نوع نام‌گذاری، ابزار مهمی برای گفت‌وگو در روابط شخصی و محیط کار هم هست؛ به‌جای جملات کلی مانند «حالم بد است»، می‌توان گفت «این‌جا ترکیبی از خشم و ترس و کمی شرم را در خودم حس می‌کنم» و همین دقت، راه‌حل‌ها را مشخص‌تر می‌کند.

در طراحی برنامه‌های آموزشی و سازمانی نیز، استفاده از مدل‌های پایه و چندبعدی، امکان ساخت تمرین‌هایی را می‌دهد که از تجربه‌های واقعی شرکت‌کنندگان شروع می‌کنند و به آنها کمک می‌کنند نقشه احساسات خود را به‌تدریج غنی‌تر کنند.

چرا پرسش «هیجان چیست؟» هنوز باز است؟

تقریبا همه ما می‌دانیم شادی، ترس یا خشم چه حسی دارند؛ اما وقتی سؤال دقیق‌تر می‌شود که «هیجان دقیقا چیست؟» و «چند نوع هیجان داریم؟»، پاسخ‌ها شروع به متفاوت شدن می‌کنند و گاهی حتی متناقض می‌شوند.

بدون یک تصویر نسبتاً روشن از هیجان، کار جدی روی خودآگاهی هیجانی، تنظیم احساسات، همدلی و مهارت‌های ارتباطی دشوار می‌شود و مداخلات آموزشی بیشتر به شکل توصیه‌های کلی و مقطعی باقی می‌مانند.

این مقاله، نقطه ورود این مجموعه پنج‌گانه است و می‌کوشد با مرور مدل‌های طبقه‌بندی هیجان، چارچوبی بدهد که در چهار مقاله بعدی با جزئیات بیشتر روی آن کار شود.

هیجان چیست؟ یک تعریف کارکردی

به شکل کارکردی می‌توان گفت هیجان یک پاسخ چندبعدی و هماهنگ بدن و ذهن به رویدادهای معنادار است؛ پاسخی که به‌طور هم‌زمان روی بدن، افکار، احساس درونی و رفتار اثر می‌گذارد.

در یک تجربه هیجانی، تغییرات بدنی (مثل افزایش ضربان قلب یا تعریق)، ارزیابی ذهنی رویداد، احساس درونی و الگوهای رفتاری مشخص در کنار هم فعال می‌شوند و یک «الگوی منسجم» را شکل می‌دهند؛ برای نمونه، در ترس بدن برای فرار یا اجتناب آماده می‌شود، توجه روی خطر متمرکز می‌گردد و احساس ناامنی یا تهدید درونی می‌شود.

از این زاویه، هیجان یک «سیستم هشدار و جهت‌دهی» است که به ما می‌گوید چه چیزی در این لحظه مهم است و چه نوع پاسخ، احتمال بقا، سازگاری و کیفیت رابطه را بیشتر می‌کند.

اجزای اصلی یک تجربه هیجانی

برای فهم دقیق‌تر هیجان، معمولا آن را به چند مؤلفه تفکیک می‌کنند تا روشن شود در لحظه فعال شدن یک هیجان، دقیقا چه چیزهایی در حال تغییر است.

• مؤلفه بدنی: تغییر در ضربان قلب، تنفس، تعریق، تنش عضلانی و فعالیت سیستم عصبی خودکار که بدن را برای عمل آماده می‌کند.
• مؤلفه شناختی: ارزیابی ذهنی رویداد؛ این‌که موقعیت را تهدید، فرصت، توهین یا حمایت ببینیم، نوع هیجانی را که فعال می‌شود تعیین می‌کند.
• مؤلفه رفتاری/بیانی: حالت چهره، لحن صدا، تماس چشمی و زبان بدن که به دیگران پیام می‌دهد چه حسی در جریان است.
• مؤلفه تجربه ذهنی: همان «احساس درونی» که آن را با واژه‌هایی مانند غمگین، نگران، هیجان‌زده یا آرام توصیف می‌کنیم.

آنچه در عمل به‌عنوان یک هیجان تجربه می‌کنیم، حاصل درهم‌تنیدگی همین مؤلفه‌هاست، نه صرفاً یک فکر یا یک حس مبهم در ذهن.

چند نوع هیجان وجود دارد؟ از تعداد محدود تا طیف گسترده

یکی از بحث‌برانگیزترین پرسش‌ها در علم هیجان این است که «چند هیجان داریم؟»؛ پاسخ این پرسش به مدل نظری بستگی دارد و همین باعث شده از چند هیجان پایه تا ده‌ها احساس متمایز پیشنهاد شود.

در رویکردهای ساده‌تر، معمولا فهرست کوتاهی از هیجاناتی مانند شادی، غم، ترس، خشم، شگفتی و چند هیجان مشابه مطرح می‌شود و بقیه احساسات، ترکیب‌ها یا صورت‌های ظریف‌تری از همین گروه‌های اصلی در نظر گرفته می‌شوند.

در مقابل، رویکردهای پیچیده‌تر بر اساس داده‌های تجربی، نقشه‌هایی با چندین دسته احساس مختلف ترسیم کرده‌اند که نشان می‌دهد تجربه انسان نه فقط از چند برچسب ساده، بلکه از شبکه‌ای از حالات نزدیک و درهم‌تنیده تشکیل شده است.

نظریه‌های طبقه‌بندی هیجان: سه رویکرد اصلی

مدل‌های طبقه‌بندی هیجان را می‌توان در یک تقسیم‌بندی ساده در سه خانواده اصلی قرار داد که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به احساسات نگاه می‌کنند.

• نظریه‌های هیجانات پایه: فرض می‌کنند مجموعه‌ای محدود از هیجانات زیستی و جهانی وجود دارد که در همه انسان‌ها با الگوهای بدنی و چهره‌ای مشابه ظاهر می‌شوند و پایه بقیه احساسات هستند.
• نظریه‌های هیجانات پیچیده: روی احساساتی تمرکز می‌کنند که از ترکیب چند هیجان پایه، زمینه اجتماعی، هنجارهای فرهنگی و تفسیرهای شناختی شکل می‌گیرند و به همین دلیل لایه‌لایه و وابسته به موقعیت‌اند.
• نظریه‌های بعدی (بُعدی): به‌جای دسته‌بندی مجزا، هیجانات را روی ابعادی مانند خوشایند/ناخوشایند و برانگیختگی کم/زیاد قرار می‌دهند و آنها را به صورت نقاطی روی یک نقشه هیجانی در نظر می‌گیرند.

چهار مقاله دیگر این مجموعه هر کدام یکی از این رویکردها را با جزئیات بیشتر دنبال می‌کنند و نشان می‌دهند چگونه می‌توان این مدل‌ها را در خودآگاهی و کار سازمانی به‌کار گرفت.

هیجانات پایه: آجرهای سازنده

در نظریه‌های هیجانات پایه، فرض بر این است که تعداد محدودی هیجان هسته‌ای وجود دارد که ریشه زیستی دارند، در فرهنگ‌های مختلف دیده می‌شوند و با الگوهای نسبتاً ثابت بدنی و چهره‌ای همراه هستند.

این هیجانات مانند شادی، غم، ترس، خشم، شگفتی و چند حالت نزدیک به آنها به‌عنوان آجرهای اولیه دنیای عاطفی در نظر گرفته می‌شوند و احساسات پیچیده‌تر، ترکیب‌ها و لایه‌های روی این ساختار را شکل می‌دهند.

مقاله دوم این مجموعه همین تمایز میان «هیجانات پایه» و «احساسات پیچیده» را محور قرار می‌دهد و نشان می‌دهد این طبقه‌بندی برای خودآگاهی و مربی‌گری سازمانی چه کاربردهایی دارد.

هیجانات پیچیده: ترکیب، معنا و فرهنگ

احساساتی مانند شرم، گناه، حسادت یا غرور نشان می‌دهند که بسیاری از حالات عاطفی ما را نمی‌توان فقط با یک برچسب ساده توضیح داد؛ این تجربه‌ها معمولا از ترکیب چند هیجان پایه، باورها و زمینه اجتماعی ساخته می‌شوند.

چنین احساساتی علاوه بر لایه بدنی و هیجانی، لایه‌های شناختی و ارزشی پررنگی دارند؛ برای مثال شرم با تصویر ذهنی از «خود در نگاه دیگران» گره خورده و حسادت با مقایسه خود با دیگری و ترس از دست دادن.

در ادامه مجموعه، به‌ویژه در مقاله پنجم، بیشتر می‌بینی که چگونه ترکیب شدت‌ها و جهت‌های مختلف هیجانات، طیف گسترده‌ای از احساسات ظریف را می‌سازد که در زبان روزمره با واژه‌های مختلف به آنها اشاره می‌کنیم.

مدل‌های بُعدی: نقشه دوبعدی هیجانات

در مدل‌های بُعدی، هیجانات به‌جای آن‌که در جعبه‌های جدا قرار بگیرند، روی یک صفحه دوبعدی ترسیم می‌شوند؛ یکی از محورهای رایج این نقشه، خوشایندی/ناخوشایندی و محور دیگر، میزان برانگیختگی یا انرژی است.

در چنین نقشه‌ای، شادی معمولا در ناحیه خوشایند با برانگیختگی متوسط تا بالا قرار می‌گیرد، غم در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی پایین، و احساساتی مانند ترس و خشم هر دو در ناحیه ناخوشایند و با برانگیختگی بالا جای می‌گیرند؛ این چینش کمک می‌کند بفهمیم چرا بعضی حالات از نظر تجربه به هم نزدیک‌ترند.

مدل‌های بُعدی زمینه‌ای برای ساخت ابزارهایی مانند چرخ هیجانات فراهم می‌کنند که در مقاله سوم مجموعه، با تمرکز بر هیجانات اصلی، فرعی و ترکیبی به آن پرداخته می‌شود.

هیجانات چه کارکردی برای ما دارند؟

اگر هیجان را فقط عاملی برای «به‌هم‌ریختن حال» بدانیم، نقشی را که در بقا، تصمیم‌گیری و روابط انسانی بازی می‌کند نادیده گرفته‌ایم؛ هیجان‌ها در واقع بخشی از سیستم راهبری ما در جهان هستند.

• نقش حفاظتی: هیجان‌هایی مانند ترس و نفرت کمک می‌کنند از خطر و آلودگی دور شویم و مرزهای جسمی و روانی خود را جدی‌تر بگیریم.
• نقش ارتباطی: حالت چهره، لحن، سکوت یا نحوه نگاه، پیام‌های سریع و غیرکلامی درباره اولویت‌ها، تهدیدها و نیازها به دیگران منتقل می‌کند.
• نقش شناختی: هیجان‌ها توجه را جهت‌دهی می‌کنند، روی وزن‌دهی به اطلاعات اثر می‌گذارند و در شکل‌گیری حافظه و تصمیم‌گیری نقش دارند.

هدف کار روی مهارت‌های هیجانی، خاموش کردن هیجان‌ها نیست، بلکه تبدیل آنها به منبع اطلاعات و انرژی برای انتخاب‌های آگاهانه‌تر و روابط سالم‌تر است.

هیجان، احساس، خلق: سه واژه، سه سطح

در زبان روزمره از واژه‌های هیجان، احساس و حال به‌جای هم استفاده می‌شود، اما در نگاه دقیق‌تر می‌توان میان شدت، مدت و سطح آگاهی در این سه تفاوت قائل شد.

فهمیدن این تفاوت‌ها کمک می‌کند وقتی از حالت‌های درونی خودمان حرف می‌زنیم، دقیق‌تر شویم و در تنظیم خود و گفت‌وگو با دیگران ابزارهای روشن‌تری در اختیار داشته باشیم؛ موضوعی که در مقاله چهارم این مجموعه با جزئیات بیشتری بررسی می‌شود.