رهبری اقتضایی در دنیای بیثبات: چارچوبهای نوین برای تصمیمگیری چابک در سطح سازمان
چرا رهبری اقتضایی در دنیای امروز حیاتی است؟
محیط کسبوکار امروز با سطح بالایی از ناپایداری، عدمقطعیت، پیچیدگی و ابهام شناخته میشود؛ محیطی که بسیاری از آن با واژه VUCA یاد میکنند و در آن نسخههای ثابت رهبری بهسختی جواب میدهند.
رهبری اقتضایی بر این ایده استوار است که هیچ سبک واحدی برای همه موقعیتها بهترین نیست و رهبر اثربخش باید بتواند با توجه به شرایط، نوع کار، بلوغ تیم و محدودیتهای محیطی، سبک خود را تنظیم کند.
این رویکرد، پایه ذهنی و رفتاری لازم را برای تصمیمگیری چابک در سطح سازمان فراهم میکند؛ یعنی توانایی تشخیص سریع شرایط، انتخاب واکنش مناسب و اصلاح مسیر بر اساس بازخوردهای جدید.
رهبری اقتضایی چیست؟
رهبری اقتضایی به خانوادهای از نظریهها اشاره دارد که معتقدند اثربخشی رهبری به «تناسب» بین ویژگیهای رهبر، سبک رهبری، ویژگیهای تیم و الزامات موقعیت بستگی دارد.
در این نگاه، رهبر نه صرفاً «دستوری» و نه همیشه «مشارکتی» است؛ بلکه تلاش میکند براساس عواملی مانند ساختار وظایف، کیفیت روابط با کارکنان، میزان اختیارات رسمی، فشار زمانی و سطح مهارت و انگیزش افراد، سبک خود را تنظیم کند.
نتیجه اصلی این رویکرد آن است که تمرکز از بحث «کدام سبک بهتر است؟» به سمت «کدام سبک در این موقعیت خاص بهتر کار میکند؟» منتقل میشود و این همان چیزی است که سازمانها برای بقا و رشد در محیطهای بیثبات نیاز دارند.
مروری کوتاه بر مدلهای کلاسیک رهبری اقتضایی
نظریههای کلاسیک رهبری اقتضایی، هر یک تلاش کردهاند رابطه میان سبک رهبری و شرایط را در قالب مدلهای نسبتاً ساختیافته توضیح دهند تا رهبران بتوانند تصمیمهای خود را نظاممندتر کنند.
نمونه معروف، نظریه اقتضایی فیدلر است که بر تناسب بین سبک نسبتا پایدار رهبر و متغیرهایی مثل ساختار وظایف، روابط رهبر و اعضا و قدرت موقعیتی تاکید دارد و پیشنهاد میکند رهبران، موقعیت مناسب سبک خود را پیدا یا شرایط را اصلاح کنند.
در مقابل، مدلهای موقعیتی مانند رهبری موقعیتی بر این فرض استوارند که رهبر میتواند سبک خود را منعطفتر تغییر دهد و براساس سطح بلوغ و آمادگی پیروان، میان سبکهای هدایتگر، مربیگر، مشارکتی و تفویضگر جابهجا شود.
رهبری اقتضایی در محیطهای VUCA
در محیطهای VUCA، مسئله اصلی فقط انتخاب سبک مناسب نیست، بلکه ایجاد ظرفیت مستمر برای «تشخیص موقعیت» و «تغییر سریع رویکرد» است؛ چیزی که میتوان آن را چابکی رهبری نامید.
رهبران چابک میپذیرند که برنامهها و ساختارها باید تا حدی منعطف طراحی شوند تا بتوان آنها را با تغییر دادههای بازار، فناوری و انتظارات ذینفعان سازگار کرد، بدون آنکه چشمانداز کلان سازمان از بین برود.
در چنین زمینهای، رهبری اقتضایی با تاکید بر تشخیص مداوم شرایط و انتخاب رویکرد متناسب، ابزار مفهومی قدرتمندی برای مدیریت بحرانها، تغییرات سریع و فرصتهای پیشبینینشده در اختیار مدیران قرار میدهد.
چارچوبهایی برای تصمیمگیری چابک بر پایه رهبری اقتضایی
برای تبدیل اصول رهبری اقتضایی به تصمیمهای عملی، رهبر نیاز به چارچوبهایی دارد که او را در تحلیل موقعیت، انتخاب سبک مناسب و بازنگری مداوم کمک کنند.
یکی از رویکردهای مفید، استفاده از سوالهای تشخیصی است که قبل از تصمیمگیری، رهبر را وادار میکند متغیرهایی مانند سطح فوریت، میزان ابهام، اهمیت ذینفعان، ظرفیت تیم و ریسکهای تصمیم را مرور کند.
همچنین میتوان از ماتریسهایی استفاده کرد که ترکیب «درجه ساختیافتگی مسئله» و «سطح بلوغ تیم» را در نظر میگیرند و براساس آن پیشنهاد میدهند در این موقعیت مشخص، سبک هدایتگر، مشارکتی، تسهیلگر یا تفویضگر مناسبتر است.
نمونههایی از تنظیم سبک رهبری در موقعیتهای مختلف
برای درک بهتر رهبری اقتضایی، میتوان به مثالهایی از محیطهای کاری پرتغییر توجه کرد که در آنها رهبر ناچار است میان سبکهای مختلف جابهجا شود.
- در شرایط بحران فنی یا امنیتی که زمان محدود و ریسک بسیار بالاست، رهبر ممکن است بهطور موقت سبک دستوریتری اتخاذ کند تا تصمیمها سریع گرفته و اجرا شوند.
- در پروژههای نوآورانه با ابهام بالا، استفاده از سبک مشارکتی و تسهیلگر برای جمعآوری دیدگاههای متنوع و خلق راهحلهای خلاق، منطقیتر است.
- در کارهای روتین با تیمهای باتجربه و خودگردان، رهبر میتواند بیشتر نقش تفویضگر و حامی را ایفا کند و فقط روی هماهنگی، رفع موانع و بازخوردهای دورهای تمرکز داشته باشد.
نکته کلیدی این است که تغییر سبک، از سر واکنشهای لحظهای و احساسات زودگذر نیست، بلکه حاصل تشخیص آگاهانه موقعیت و انتخابی هدفمند برای افزایش کیفیت تصمیم و اجرای آن است.
پیوند رهبری اقتضایی و چابکی سازمانی
چابکی سازمانی فقط به ساختارهای اسکرام، اسپرینت و تیمهای چندتخصصی وابسته نیست؛ سبک و ذهنیت رهبران نقش تعیینکنندهای در تبدیل این ابزارها به مزیت واقعی رقابتی دارد.
رهبری اقتضایی، با تشویق رهبران به مشاهده مستمر محیط، دریافت بازخورد از ذینفعان و تنظیم سبک رهبری براساس دادههای جدید، زیربنای شناختی چابکی سازمانی را تقویت میکند.
زمانی که رهبران در سطوح مختلف سازمان این رویکرد را بهکار میگیرند، سازمان بهتر میتواند استراتژیها، ساختارها و فرآیندهای خود را با سرعت و انعطاف بیشتری با شرایط متغیر هماهنگ کند.
رهبری اقتضایی در سازمانهای ایرانی
بسیاری از سازمانهای ایرانی با ترکیبی از عدمقطعیت اقتصادی، تغییرات مقررات، تحولات تکنولوژیک و انتظارات متنوع ذینفعان مواجهاند که همگی نیاز به رویکردی اقتضایی و چابک در رهبری را افزایش میدهد.
در عین حال، ساختارهای سلسلهمراتبی، فرهنگ پررنگ رابطهمحور و تمرکز تصمیمگیری در سطوح بالاتر، میتواند انعطاف رهبری را محدود کند، مگر آنکه رهبران آگاهانه برای توسعه چابکی فردی و تیمی تلاش کنند.
مدیران ایرانی که موفق میشوند میان اقتدار لازم برای تصمیمگیری و مشارکت دادن تیم در تحلیل موقعیت تعادل برقرار کنند، معمولاً در مدیریت بحرانها، حفظ انگیزش و نوآوری در شرایط دشوار، عملکرد بهتری نشان میدهند.
ابزارهای عملی برای تصمیمگیری اقتضایی و چابک
برای پیادهسازی رهبری اقتضایی در عمل، میتوان از ابزارهای ساده اما ساختیافته استفاده کرد تا تصمیمگیری از حالت شهودی صرف خارج و به عادت حرفهای تبدیل شود.
- استفاده از چکلیست تشخیص موقعیت شامل سطح فوریت، میزان ابهام، ریسک، اهمیت ذینفعان و قابلیت تیم قبل از انتخاب سبک رهبری.
- برگزاری «جلسات مرور تصمیم» برای بازنگری تصمیمهای مهم، تحلیل اینکه چه سبک رهبری بهکار رفت و آیا سبک دیگری میتوانست نتایج بهتری ایجاد کند.
- طراحی سناریوهای مختلف (خوشبینانه، محتمل، بدبینانه) و تعریف از پیش سبکهای واکنش مناسب به هر سناریو در حوزههای کلیدی کسبوکار.
- تفویض اختیار مرحلهای؛ یعنی شروع با تصمیمگیری مشارکتی و حرکت تدریجی به سمت تفویض تصمیمها به تیم، همزمان با افزایش بلوغ و توانمندی آنها.
- استفاده از ابزارهای چابک مانند اسپرینتهای کوتاه، بازخوردهای سریع و پایلوتهای محدود برای کاهش ریسک تصمیمهای بزرگ در شرایط مبهم.
پیشنهادهایی برای مدیران ایرانی در مواجهه با محیطهای پرتلاطم
برای بسیاری از مدیران ایرانی، گذار از سبکهای ثابت و دستوری به سبک اقتضایی و چابک، نیازمند تغییر در هویت رهبری و انتظارات شخصی از نقش مدیریتی است.
یک نقطه شروع مهم، پذیرش این واقعیت است که «تغییر سبک» به معنای ضعف یا بیثباتی نیست، بلکه نشانه بلوغ و حساسیت رهبر نسبت به واقعیتهای محیطی و نیازهای تیم است.
تشکیل حلقههای یادگیری میان مدیران میانی و ارشد، مرور مشترک کیسهای واقعی سازمان و گفتوگو درباره اینکه در هر موقعیت چه سبک رهبری انتخاب شده و چه پیامدی داشته است، میتواند به شکلگیری زبان مشترک و فرهنگ اقتضایی در سازمان کمک کند.
گام بعدی: توسعه چابکی رهبری در سازمان شما
پیادهسازی رهبری اقتضایی و تصمیمگیری چابک در عمل، نیازمند تمرین مهارتهایی مانند تحلیل موقعیت، تفکر سناریویی، تسهیلگری تیمی و مدیریت تعارض است. اگر میخواهید این مهارتها را همراه با تیم یا مدیران سازمانتان در فضای تعاملی تمرین کنید، پیشنهاد میشود به کارگاههای سازمانی و مهارتهای نرم چالش آکادمی نگاهی بیندازید.
مشاهده کارگاههای مهارتهای نرم چالش آکادمیمنابع
- Fiedler, F. E. (1967). A Theory of Leadership Effectiveness. McGraw-Hill.
- Yukl, G. (2013). Leadership in Organizations (8th ed.). Pearson.
- Rowe, W. G. (2007). The contingency theory of leadership and effective leadership in turbulent environments. In Contemporary Leadership Theories.
- Studies on contingency leadership, agile decision-making, and leadership in VUCA environments in leading management and organizational research journals.
نظر دهید